• Site Rules
  • Contact

 

مــوضوعـات ســایت
رهگیری ثبت نام ها
جدید ترین مطالب
پـنـل کــاربری
لینک دوستان
تاریخ : 22 فروردین 1397

سرزمينی که فرشتگان آن را احاطه کرده اند و علما و نیکان تمنّای زندگی در کنار آن را دارند، آستان مقدّس کاظمین است. آستانی که پادشاهان و سلاطین به احترامش تاج سر به زمین می نهند، و خاکی شدن با خاک آن را شرفی بزرگ می دانند چون این آستان، درب حاجات، خواسته ها، منزل رحمات الهی و الطاف ملکوتی است. پناه گاه دل هاست و به راستی که این آستان مقدس، دل کاظمین و تاج بغداد است. این شهر زائران مشتاقی که از مناطق دوردست می آیند را با براقیّت گنبدهایش که نورانی تر از نور خورشید، و گل دسته هایی که در ارتفاع با آسمان در رقابت هستند مورد استقبال قرار می دهد. مانند آن است که می گوید: بیایید به سویم که حاجت ها به اذن خدا استجابت می شود. هیچ بی چاره ای را استقبال نمی کنم تا کمکش ننمایم. هیچ غم زده ای را نفرستم مگر غم او را نزدایم. همانا این جا بهشت موسی و جواد(ع) است.(۱) وقتی در قبرستان قریش واقع در جهت غربی بغداد، پیکر مطهر امام کاظم(ع) و نوه ایشان امام جواد(ع)  قرار گرفت، دل ها به سوی ایشان گره خورده، و عاشقان و محبان غیور به ساخت و ساز حرم مقدس امامین پرداختند. چنان که کاروان های زیارتی برای تجدید بیعت، و اطاعت و وفا از امامت وقفه نکردند، پس واجب بود که گروهی از مردم برای خدمت و رفع بعضی از مشکلات حرم اعلام آمادگی شوند تا زائران از مجموعه خدمات زیادی استفاده کنند. امور عمرانی با وجود موانع بسیار، پیشرفت چشم گیری داشت، تا این که شهر بزرگی حرم مطهر را در آغوش گرفت، و هم چون کعبه و قطبی آن را احاطه نمود. بعدها این شهر به کاظمین معروف شد و بعد از گذشت سال ها، با طیّ مراحل زیادی به زیارتگاهی جهت مشرف شدن مردم تبدیل شد. بنای حرم کاظمین بنائیست بزرگ و زیبا که در آن فن معماری اسلامی تجلی می شود. در این معماری، نبوغ مهارت هنرمند اسلامی از لحاظ هنر، خلاقیت و دقت به نمايش گذاشته شده است. در کناره هایش انبوه طلا، نقره و مینا، و در دیواره ها و سقف هایش تکه های آینه که با هنرمندی، ذوق و سلیقه و دقت بسيار در تزئین، در کنار هم چیده شده اند، و تعبیر هنرى کم نظیر در جهان ابتکارات فنی معماری را می رساند، می درخشند. تمامى این هنرها، نتیجه کار صدها هنرمند و معمار در دوران تاریخی و مکانی مختلفي است، که انگیزه عشق و عقیده و اخلاص به ائمه خویش(ع) با سرمایه هزاران ثروتمند از جمله شاهان وسلطان ها و تاجران آميخته شده، تا خانه هایی بسازند که خداوند متعال اجازه ذکر و یاد خویش را در آن ها داده و این بنا خلاصه افکار و اموال شد.(۲)

تاریخچه آستان مقدّس کاظمین: در ابتدای حکم منصور عباسی در «۱۴۵ه.ق» شهر بغداد پایه گذاری و در «۱۴۶ه.ق»، ساخت و سازش به انجام رسید. سپس در «۱۴۹ه.ق» بعد از اعمال ساخت و ساز دیوارهای اطراف شهر و حفر سنگری پشت دیوارها فارغ شد. سپس منطقه شمالی را جدا کرد که قبرستانی مخصوص خاندانش شود. این قبرستان به «قبرستان قریش» شهرت یافت، و مقبره «بنی هاشم» نیز نام دارد.(۴) این آرامگاه برای بنی هاشم و بزرگان مردم بود، و اولین شخصی که در این آرامگاه دفن شد جعفر بن ابی جعفر منصور بود که در «۱۵۰ه.ق» فوت کرد، و بعد از آن، دفن کردن در این مقبره شروع شد تا وقتی که امام کاظم(ع) در ۲۵ رجب سال «۱۸۳ه.ق» با زهر سندی بن شاهک و به دستور هارون الرشید به شهادت رسید و پس از تشییع در آرامگاه قریش «کاظمین کنونی» دفن شد. البته ایشان در قبری که برای خود از پیش خریده بود، دفن شد. آرامگاه امام از لحاظ نزدیکی اش به درب التبن که در سمت شرقی این قبرستان و نزدیک رود دجله، به «مشهد باب التبن» شهرت یافت، چنان چه مسجد کنار قبر امام(ع) به مسجد درب التبن معروف شد. وقتی امام جواد(ع) در «۲۲۰ه.ق» شهید شد پیکر مطهرشان را در کنار آرامگاه پدربزرگشان دفن گردید، و بعد دفن امامین(ع) آرامگاه قریش روز به روز بزرگ و بزرگ تر شد و تعدادی از محبّان اهل بیت(ع) جهت حمایت، نگهداری و اسکان زائران در آن مکان ساکن شدند. با تجمع آن ها در آن محیط، هسته اولیّه تشکیل شد، که علاوه بر موقعیت جغرافیایی قبرستان و زمین حاصل خیز این سرزمین به دلیل نزدیکی رود دجله، مجاورت روستاها، دهکده ها، مزارع و درختان پر شاخ و برگ شرایط لازم تشکیل این شهر فراهم شد و به نحو چشم گیری پیشرفت کرد و جزئی هم مرز و متصل به شهر بغداد گردید و یکی از محله های بغداد به حساب آمد. در «۳۳۴ه.ق» معزّالدوله، سلطان آل بویه به تخت حکومت بغداد رسید و از جمله کارهای وی در مدت حکومتش ساخت مرقد امامین کاظمین بود که آن را به زیبائی هرچه تمام بنا نمود. چنانچه تعدادی از سربازان دولت را برای خدمت و حمایت از مرقد شریف در کاظمین قرار داد. این شهر در دوره های تاریخی «۳۶۷ه.ق» و «۴۶۶ه.ق» و «۵۵۴ه.ق» و «۵۶۹ه.ق» و «۶۱۴ه.ق» و «۶۴۶ه.ق» پی در پی در معرض غرق و جاری شدن سیل نیز قرار گرفت اما سیلی که در «۶۱۴ه.ق» این شهر را دربر گرفت، ضرر بسیار زیادی به مرقد شریف وارد ساخت. الناصر لدین الله هر آن چه با آب سیل خراب شده بود را بازسازی و دیوار جدیدی اطراف حرم کشید. وقتی دوران عباسیان به پایان رسید، کاظمین محله ای آباد بود و مثل شهرهای بزرگ هر چیز مهم و لازم را داشت. در «۶۵۶ه.ق» دولت مغول بغداد را محاصره و به طور کامل تصرف و فجایع بی رحمانه بسیاری اتفاق افتاد، ولی دیری نپایید که در آغاز قرن هشتم هجری، این شهر دوباره با زائران و اهالی خود شهر آباد شد.(۵) کاظمین شهر کوچکی است که محیط آن ۶هزار قدم و ساکنان آن جا ۶هزار نفر می باشند.در اوائل قرن ۱۰هجری، شهر با استقلالیتی که در مدیریت داخلی خود داشت، وارد عهد جدیدی شد، و به شهری مبدل گشت که در مدیریت امور عمومی خویش حکم و نقش مهمی داشت. در «۹۱۴ه.ق» هنگامی که صفویان دوباره عراق را گرفتند، شاه اسماعیل صفوی کاظمین را زیارت و دستور به تشکیل مدیریت خاصی برای شهر، و دادگاهی شرعی با ریاست قاضی حامل لقب «شیخ الاسلام» صادر نمود. هم چنین دستور به بازسازی هر چه تمام تر حرم کاظمین صادر کرد و برای خدام و مسؤولان مرقد شریف حقوقی در نظر گرفت. در «۱۳۰۲ه.ق» هدایت باشا فرمانده ارتش ترکیه پل چوبی شناوری بر روی رود دجله بین دو شهر کاظمین و اعظمیه ساخت و با آن شهر کاظمین با منطقه شرقی بغداد ارتباط پیدا کرد. در «۱۳۱۸ه.ق» بنای سرای کاظمین شروع شد. این شهر درهای عمر خویش زادگاه بسیاری از علما، فقهاء، نویسندگان، شاعران، اندیشمندان و پزشکان بوده است. در کنار آن چندین مدرسه دینی بود که با دانشجویان و استاد های متمیز خود می درخشیدند و در مقدمه آن مدرسه فقیه سید محسن اعرجی بود که در «۱۳ه.ق» پایه گذاری شد. این شهر هم چنین دارای مجموعه ای از کتابخانه های بزرگی شد که حاوی نسخه های خطی نفیس و کتاب هایی بسیار مهم بودند. اولین چاپخانه حجری عراقی در «۱۲۳۷ه.ق» در کاظمین بود که این در صدر لیست کارهای علمی این شهر در قرن ۱۳به شمار می رود. از برجسته ترین مواضع سیاسی شهرستان کاظمین در هنگام اشغال عراق در جنگ جهانی اول توسط بریتانیا، کمک گرفتن شخصیت های برجسته شهر بصره در «۱۳۳۲ه.ق» از فقهای کاظمین بود. ایشان نیز فتوای دفاع از حریم مسلمانان را صادر نمودند و در «۱۳۳۳ه.ق» سید مهدی حیدری و جمعی از مجاهدین برای رفتن به جبهه جنگ بغداد را ترک نمودند. ساکنان شهر کاظمین نیز برای بدرقه هیات جهادکنندگان بیرون آمدند. این شهر هیات های علمایی که به سوی میدان جنگ در کربلا و نجف می رفتند را نیز با تمام احترام و افتخار استقبال و بدرقه می نمودند. ارتش انگلستان شهرستان کاظمین را در «۱۳۳۵هـ» اشغال کرد، و با آن اشغال عثمانیان به پایان رسید. از نامه های«المس بیل»: “اهالی کاظمین در نهایت وحدت اسلامی برای انگلستان دشمنی سر سخت است”، پیدا می شود که ساکنان شهر کاظمین برای مبارزه با اشغالگران انگلیسی از کلیه توانایی ها، امکانیات مادی و معنوی خویش هیچ دریغی نمی کردند. چنان که “فیلیپ آیرلاند” انگلیسی می گوید: «احساس دشمنی به انگلستان در کاظمین بسیار قوی بود و همه فقهاء هر کسی را که به اشغال انگلستان رأی مثبت بدهد به خروج از دین تهدید می کردند».(۶)

تاریخچه سازه های  کاظمین در دوره عباسیان: این سازه ها به ۵سازه می رسند که عبارتند از:

  1. سازه ایی که در «۱۸۳ه.ق» بلافاصله بعد از دفن امام کاظم(ع) شروع شد.
  2. بازسازی سازه مرقد امام(ع) در «۳۳۶ه.ق» بعد از اشغال بغداد توسط معزالدوله آل بویه بود.
  3. احداث «عمارت البساسیری» پس از آتشی که در «۴۴۳ه.ق»، به دلیل کشمکش های داخلی و بازسازی سازه مرقد مقدس از «۴۵۰ه.ق» آغاز شد.
  4. احداث عمارت مجدالملک قمی در «۴۹۰ه.ق» که در حقیقت سازه عمارت نبود، بلکه چند ساخت و سازی بود که به معماری اصلی اضافه و به عمارت بخشایش شهرت یافت.
  5. عمارت الناصر لدین الله در «۵۷۵ه.ق» بود. این عمارت، خاتمه برترین عمارت های عباسیان بود که در دوران دراز مدت الناصر مورد توسعه قرار گرفت و چند ساه دیگر نیز به آن افزوده شد.

تاریخچه سازه های مرقد کاظمین بعد از دوره عباسیان

• در «۷۶۹ه.ق» سلطان اویس جلائری مرقد مقدس را که بر اثر سیل ها زنگ زده بود بازسازی و ۲گنبد و ۲مناره احداث و دستور به گذاردن ۲صندوق از سنگ مرمر بر روی دو قبر شریف صادر کرد و دستور داد که حرم را از آجرهای کاشانی با سوره هایی از قرآن زینت آرایی کنند.
• در «۹۱۴ه.ق» شاه اسماعیل صفوی بعد از وارد شدن به بغداد، به ساخت و بازسازی و توسعه مرقد امام پرداخت. راهروها را با سنگ مرمر پوشاند و ۲صندوق چوبی بر روی آرامگاه امامین(ع) نهاد. حرم و اطراف خارجی را با آجر کاشانی مزین به آیات قرآنی و نوشته های تاریخی زینت آرایی کرد. دستور به بنای ۲مأذنه اضافی و ساخت مسجد صفوی«جامع الجوادین» در سمت شمالی حرم را صادر نمود. علاوه بر آن، با اهدا هدایا؛ فرش و فانوس به حرم، بعضی را به عنوان خدام و موذن انتصاب کرد.
• در «۹۴۱ه.ق» سلیمان قانونی پس از میان بردن حکومت صفوی، بغداد را اشغال، و دستور به اتمام بخش های ناتمام مانده از ساخت و ساز صفویان صادر کرد.
• در «۹۷۸ه.ق»، مناره ای در سمت شمال شرقی حرم مقدس، بر چهار مناره دوران صفویان افزود.
• در «۱۰۳۲ه.ق» شاه عباس بزرگ صفوی دوباره بغداد را فتح و بعد از زیارت فرمان بازسازی، ساخت و ساز ویرانی های بازمانده از جنگ را صادر و دستور نصب ضریحی فولادی بر ۲صندوق چوبی را داد تا آن ها را از دزدی هایی که در هنگام جنگ ها به شهر می شود، حمایت کند ولی به دلیل مشکلاتی که در روابط ایران و ترکیه ایجاد شد رسیدن ضریح تا سال «۱۱۱۵ه.ق» به تأخیر افتاد.
• در «۱۰۴۵ه.ق» شاه صفی بن عباس صفوی به اجرای تعمیرات در تقویت پایه مناره ها پرداخت.
• در «۱۲۰۷ه.ق» کار بازسازی دوباره به فرمان آقا محمد خان قاجار به اوج رسید. سازهای ناتمام این آستان، هم چون بازسازی ۳گلدسته بزرگ، احداث صحن وسیع حرم که از ۳جهت شرقی، جنوبی و غربی احاطه و از جهت شمالی به مسجد بزرگ متصل می کرد، انجام شد.
• بعد از فوت آقا محمد خان، فتحعلی شاه در «۱۲۱۱ه.ق» تزیینات داخلی ۲گنبد را با آب طلا، مینا و آینه کاری رنگین تعویض و تمامی دیواره های حرم را از حدود کتیبه قرآنی معرق تا حد سقف با آینه کاری حرفه ای روی چوب زینت آرایی کرد.
• در «۱۲۲۹ه.ق» ۲گنبد و مناره های کوچک طلا کاری شدند و این از آشکارترین کارهای وی بود.
• در «۱۲۵۵ه.ق» انفقه منوچهرخان(معتمد الدوله) دیوان کوچک رواق جنوبی با درب آن را طلاکاری کرد.
• در «۱۲۵۵ه.ق» سلطان محمود دوم پارچه نبوی«سُندس گلدوزی شده» را به حرم هدیه و در شب قدر ماه مبارک رمضان همان سال بر روی ضریح قرار داده شد.
• در «۱۲۷۰ه.ق» ناصرالدین شاه قاجار، شیخ عبدالحسین تهرانی(شیخ عراقیان) را با ذاجازه کامل در خرج اموال، به عراق اعزام تا بر اعمال عمرانی وسیع عتبات مقدسه نظارت نماید.
• در «۱۲۸۱ه.ق» اعمال عمرانی، شامل؛ تجدید نمای خارجی دیوارهای حرم و تزیین آن ها با آجر کاشانی آستان مقدس آغاز و هم چنین  سقفی بر ۲۲ستون که به «طارمة باب المراد» شهرت یافت، احداث و ایوان بزرگی که در وسط این طارمه قرار داشت طلا کاری شد. از سمت جنوبی سقفی بر ۱۴ستون «طارمة باب القبلة» احداث و در «۱۲۵۸ه.ق» به پایان رسید. بعد از اجرای تمامی تعمیرات لازم الاجرا، مرقد به یکی از بناهای زیبا، دل انگیز و محکم مبدل گشت.
• در «۱۲۹۶ه.ق» شاهزاده فرهاد میرزای قاجار(عموی ناصرالدین شاه) برای هزینه پروژه بزرگ احداث زیر زمین های مرتب برای دفن اموات، و طلا کاری مناره های بزرگ از جای مؤذن تا اوج آن داوطلب شد. این پروژه با دیوار بلند ۲طبقه، ۷۶اتاق صحن مقدس را احاطه می کرد. هم چنین ایشان ۲دستگاه ساعت بزرگ بر دو درب اصلی باب المراد و باب القبله در «۱۳۰۱ه.ق» احداث نمود، اما به دلیل سنگینی این ۲ساعت گذارده شده بر درب ها، چند سال بعد برداشته شدند و به جای آن ۲برج ساعت که امروزه بر روی باب القبله می بینید، استفاده کردند. برج ساعت بر جرمی مربع مانند نصب شده است که دیوارهای آن با پوششی از کاشی کربلائی که بر روی آن آیات قرآنی و تزیینات اسلامی با رنگهای زیبا حکاکی شده است زینت آرایی شده و در هر طرف ساعتی گذارده شد.(۷)
• در «۱۳۳۲ه.ق» سقف قریش«طارمة قريش» در سمت غربی، با ۱۸ستون احداث شد و سقف آن از داخل با کتیبه و دکوراسیونی با آیات سوره اعلی حکاکی شده بر آجر کاشانی تزیین شد.

خاتمه: بعد از رژیم بعث، با خواست خدا و همّت دوستداران اهل بیت(ع)، در بازسازی و مرمت آستان مقدّس کاظمین، نزدیک به ۱۰۰پروژه ساخت و ساز و بازسازی را آستان مقدّس  به انجام رسانده، از جمله: پروژه مرمت و طلا کاری دوباره ۲گنبد، تعویض ضریح امام کاظم و امام جواد(ع)، توسعه حرم، تعمیر پنجره ۲ضریح شیخ المفید و شیخ الطوسی(ره)، تعویض ۹درب چوبی و نقره ای طارمه ها با درهای طلائی، ساخت صحن ۷۰۰۰متری جدید در سمت شمال، تعویض کاشی زمین صحن با سنگ مرمر، پوشش دیواره های ایوان ها با کاشی مُعَرَّق، بازسازی حجرات و اتاقک های بالایی، بازسازی درب ها و ورودی های صحن، احداث ۳درب جدید، احداث ۲صحن؛ صاحب الزمان(عج) در طرف غربی و صحن امام علی(ع) در طرف شمالی، پروژه سرویس های بهداشتی و غیره که از جمله پروژه ها برای بازسازی و رفع نیاز زائران کشورهای مختلفبه مرحله انجام رسیدند. پروژه احداث صحن توسعه در سمت شمالی آستان، یکی از بزرگ ترین پروژه هایی بود که جهت ارائه خدمات و پوشش بیش تر زائرها به انجام رسید.


پانویس:

  1. “ها هنا موضع قضاء الحاجات ها هنا مكان استجابة الدعوات، بإذن الله… لا أستقبل ملهوفا إلا أغثته، ولا مكروبا إلا رددته إلى أهله فرحا مسروراً، إنها جنة موسى والجواد”.در مورد امام کاظم(ع)، صاحب شرح منهاج الکرامه به نقل از ابن جوزی: … و هو المعروف بباب الحوائج لانه ما خاب المتوسل به فی قضاء حاجته قطّ؛ امام کاظم(ع) به باب الحوائج معروف هستند؛ برای این که هیچ توسل کننده‌ای در برآورده شدن خواسته‌اش از ایشان ناامید نشده است.[میلانی، سیدعلی حسینی، شرح منهاج الکرامه، ص ۱۷۰، به نقل از ابن الجوزی.] صاحب شرح احقاق الحق به نقل از ابن صالحه: … و یعرف بالعراق بباب الحوائج الی الله لنحج مطالب المتوسلین الی الله تعالی به؛  امام کاظم(ع) در عراق به باب الحوائج مشهور است؛ به‌خاطر برآورده شدن خواسته‌های متوسلین به ایشان به‌سوی خدای تعالی. [مرعشی نجفی، سیدشهاب‌الدین، شرح احقاق الحق، چاپ کتابخانه آیت‌الله مرعشی، قم، ج ۱۲، ص ۳۰۰، از مطالب السول ابن طلحه.] باب الحوائج از ترکیب دو واژه باب به معنای درب و حوائج به معنای نیازها و خواسته ها شکل گرفته و علت استفاده آن بدین خاطر است که انسان برای رفع نیاز و خواسته خود باید وسیله ای داشته باشد تا به کمک آن نیاز خود را مرتفع کند و در این میان، کسانی که واسطه فیض الهی می شوند تا از طریق آن‌ها مشکلات انسان حلّ شود از این روی به این بزرگوار، باب الحوائج گفته می شود.
  2. علامه شیخ محمد حسن آل یاسین(ره) نگارش گر کتاب «تاريخ المشهد الكاظمي» است. این کتاب بسیار ارزشمند به عنوان منبع اصلی مورد استفاده قرار می گیرد.
  3. بر اساس روایت خطیب بغدادی «نویسنده کتاب تاریخ بغداد».
  4. حمد الله المستوفی این شهر مقدس را در اوائل قرن هشتم چنین وصف نموده است.
  5. در کنار بغداد قصبه اي به نام: شونيز ضغير است. قبرستان قريش نزديک مسجدي در آن قصبه بوده که سادات قريش را در آن دفن مي کرده اند. از سال(۱۸۳) به بعد که آن سرزمين شهرتي پيدا کرد، سيل زوار از اطراف به زيارت آستان مقدّس شتافتند. اين سرزمين را کاظمين گويند.
  6.  «ارشاد» شیخ مفید.
  7. وقد أزيلت هاتان الساعتان قبل عشرات السنين حفاظا على هذين البابين بسبب الاثقال الناتجة من البرجين واستعيض عنها ببرج الساعة الموجود حاليا على يمين الداخل من باب القبلة وهو من أبرز معالم العتبة الكاظمية المقدسة الذي يتكون من قاعدة مربعة الشكل ترتفع منها اربعة جدران كُسيت بالكاشي الكربلائي المنقوش بالآيات القرآنية والزخارف الاسلامية بألوانها الجميلة ووضع في كل وجه منها ساعة.

منابع:

  1. حوزه
  2. تربیت
  3. عبدالصالح
  4. مکتب صبر
  5. باب الحوائج
  6. ويکی شيعه
  7. ویکی پرسش
  8. امام کاظم(ع)
  9. امام زادگان(ع)
  10. خبرگزاری شبستان
  11. دانشنامه‌ی اسلامی
  12. آستان مقدس کاظمین
  13. خبرگزاری جمهوری اسلامی
  14. داستان هاي شنيدني از چهارده معصوم عليهم السّلام، محمد محمدي اشتهاردی، مقاتل الطالبيين، أبو فرج الأصفهاني، تاريخ اليعقوبي، أحمد بن أبي يعقوب، التهذيب، الشيخ الطوسي، الفصول المهمة، نور الدين الصفاقسي المعروف بابن الصباغ، بحار الأنوار، العلامة المجلسي، ينابيع المودة، القندوزي الحنفي، تذكرة الحفاظ، الحافظ الذهبي، الكافي، الشيخ الكليني، تاريخ الخلفاء، السيوطي ، الإمام موسى بن جعفر [ع]، الشيخ محمد حسن آل ياسين، حياة الإمام موسى بن جعفر [ع]، باقر شريف القرشي، کتاب صحیفه امام جواد علیه السلام، جواد قیومی اصفهانی و تحف العقول عن آل الرسول، ابن شعبة الحراني.

برگشت
  • نظرات : 0
  • بازدید : 15
کاربر گرامی شما هنوز در وبسایت ثبت نام نکرده اید
ما از شما درخواست داریم ثبت نام کنید و با نام کاربری خود وارد شوید.