• Site Rules
  • Contact

 

مــوضوعـات ســایت
رهگیری ثبت نام ها
جدید ترین مطالب
پـنـل کــاربری
لینک دوستان
تاریخ : 2 شهریور 1396
انضباط اجتماعی در سبک زندگی اسلامی-بخش نخست
انسان از هنگامی که آفریده شد، برابر آنچه در متون دینی روایت و تفسیر شده و از زمانی که زندگی جمعی خود را آغاز کرد، بنا به آنچه در تاریخ اندیشه‌ها نوشته شده، همواره برای یافتن پاسخ پرسش‌های خاصی در تلاش بوده است، همین همارگی، نگارندگان و پژوهشگران حوزه اندیشه را بر آن داشته تا پرسش‌های یاد شده را «پرسش‌های پایدار» بنامند. از جمله این پرسش‌ها می‌توان به مواردی مانند «آزادی» «عدالت و برابری»، «بهترین قانون» و «خاستگاه مشروعیت قوانین» و البته «نظم و انضباط اجتماعی» اشاره کرد. این نوشتار بر آن است تا پرده‌ای از وضعیت نظری و عملی موضوع نظم و انضباط اجتماعی را با تاکید بر انضباط شهروندی و سبک زندگی به تصویر بکشد تا بتواند سبک زندگی جامعی را از نگاه اسلام در این حوزه معرفی نماید. نظم و انضباط اجتماعی، اساس و قوامی برای زندگی شهروندی، مفهومی محوری و دارای ارتباطی چند سویه با دیگر حوزه‌های زندگی، مطالبه‌ای دینی، ملی و عرفی، شاخصی برای میزان پیشرفت و توسعه شهری است.
 1. مبانی
مبانی انضباط اجتماعی در منابع دینی:اگر قرآن کریم با رویکرد تحلیل محتوایی کمی بررسی شود، ملاحظه می‌شود ریشه و مشتقات دو واژه «نظم» و «ضبط» هیچ مصداقی در قرآن ندارد و در روایات معصومان(ع) که در مجموعه‌های حدیثی گرد آوری شده، در مقایسه با دیگر موضوعات کمترین فراوانی را دارند. این رویکرد، برآیند بی‌توجهی منابع دینی به موضوع نظم و انضباط نمی‌باشد.در قرآن کریم واژگانی که از ریشه‌های «سوی»، «وزع»، «صف»، «خلق»، «قدر» گرفته شده‌اند، همگی بار معنایی نظم و انضباط و به تعبیر دیگر، نظم‌پذیری یا نظم‌دهی را در خود جای داده‌اند. عنوان دو سوره شریفه «صف» و «صافات» مربوط به معنای نظم و انضباط است. قرآن کریم با تقسیم کار اجتماعی و تبیین ساز و کارهای وابسته در روابط اجتماعی، برای نهادینه کردن انضباط اجتماعی در میان شهروندان پیشگام است. پیشی نگرفتن بر خدا و پیامبر(ص) که در قرآن مطرح شده (اشاره به آیه نخست سورة حجرات) نحوه سلوک با پیامبر(مانند آیه شریفة نجوا) و سلوک مؤمنان با یکدیگر (همه آیات سوره حجرات) یا با مردم(توبه ـ 122) و مانند اینها همگی برای باز تعریف و استقرار نظم جدید و مطلوب قرآنی است. قرآن با احکام اجتماعی مانند نماز جمعه و جماعت و حج احکام متعددی برای تنظیم نسبت مؤمنان با یکدیگر و برنامه‌ای عملی برای آموزش انضباط اجتماعی به مؤمنان دارد.قرآن با بیان داستان طالوت و نبرد او با جالوت، داستان بنی اسرائیل و داستان جنگ احد نمونه‌هایی حقیقی از پیامدهای بی‌انضباطی را برای مسلمانان روایت می‌کند.امر به معروف و نهی از منکر، و امور حسبیه ساز و کار همیشگی قرآنی برای جنبه کنترل و مهار کارگزاران انسانی در چار چوب نظم نهادینه شده اجتماعی است. (انضباط اجتماعی، تاج مزینانی، ص 136)اینکه امیر مؤمنان علی در وصف قرآن می‌فرمایند:«بدانید که در آن علم آینده و سخن از گذشته و دوای درد شما و باعث تنظیم و ساماندهی میان شماست». (نهج‌البلاغه- حکمت 313) می‌تواند اشارتی باشد بر این معنا که قرآن در باب نظم و انضباط اجتماعی که موضوعی حیاتی است، خود اقدام به تربیت و آموزش کرده و تنها به ذکر قاعده و چارچوب و تفویض مسئولیت به مؤمنان اکتفا نکرده است. افزون بر قرآن، سیره رفتاری و گفتاری معصومان(ع) و اولیای الهی که در این مکتب تربیت شده و رشد یافته اند، سرشار از مصادیق رعایت نظم و انضباط فردی و اجتماعی (به ویژه با مصداق قانون گرایی و احترام به حقوق دیگران) در حوزه مسائل فردی و اجتماعی است که در کتب سیره، نمونه‌های متعددی از آن درج شده است.
شاخص‌های انضباط اجتماعی در روایات
برخی پژوهشگران شاخص‌های زیر را برای انضباط اجتماعی از کلام معصومان(ع) استخراج کرده اند:
  • انجام به موقع کار، محکم کاری و اتقان کار، کیفیت کار، پرهیز از کم کاری و سستی در کار، نشاط و پرهیز از کسالت، دقت در کار و پرهیز از سهل انگاری، پرهیز از ضایع کردن کار محوله، مبانی ناظر به اسناد سازمانی.
قوانین، انضباط بخش هستند و نهادینه سازی انضباط، فلسفه وضع قوانین است. به انضباط به مفهوم عام آن، با صراحت و گاهی در شکل بیان مصادیق، در قوانین مختلف بالا دستی و درون سازمانی توجه و تاکید شده است از جمله:
  • در سند چشم انداز بیست ساله که ایران 1404 را این گونه معرفی می‌کند: « فعال، مسئولیت پذیر، ایثارگر، مومن، رضایت مند، دارای وجدان کاری، انضباط، روحیه تعاون و سازگاری اجتماعی، متعهد به انقلاب و نظام اسلامی و شکوفایی ایران و مفتخر به ایرانی بودن».
  • در سیاست‌های کلی نظام در دوره چشم انداز مسائل زیر تصریح شده است:
  • توسعه نظم و امنیت عمومی.
  • توسعه قانون گرایی، تقویت انضباط اجتماعی و وجدان کاری.
  • در سیاست‌های کلی نظام اداری نیز آمده است:
  • قانون گرایی، اشاعه فرهنگ مسئولیت پذیری اداری و اجتماعی، پاسخ گویی و تکریم ارباب رجوع و شهروندان و اجتناب از مواجهه سلیقه‌ای و فردی در همه فعالیت ها.
  • نهادینه سازی وجدان کاری، انضباط اجتماعی، فرهنگ خود کنترلی، امانت داری، صرفه جویی، ساده زیستی و حفظ بیت‌المال.
  • تنظیم روابط و مناسبات اداری بر اساس امنیت روانی، اجتماعی، اقتصادی، بهداشتی، فرهنگی و نیز رفاه نسبی آحاد جامعه.
در سیاست‌های کلی برنامه پنجم توسعه نیز، گزاره‌های بسیاری از جمله مسائل زیر وجود دارد:
  • سیاست‌های کلی برنامه پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران.
  • امور فرهنگی
  • تقویت قانون گرایی، انضباط اجتماعی، وجدان کاری و خود باوری، روحیه کاری، ابتکار، درست کاری، قناعت، پرهیز از اسراف و اهتمام به ارتقا کیفیت در تولید.
  • امور اجتماعی
  • تقویت و کار آمد کردن نظام بازرسی و نظارت، اصلاح قوانین و مقررات برای رفع تداخل میان وظایف نهادهای نظارتی و بازرسی.
  • یکپارچگی در سیاست گذاری، برنامه ریزی، ارزشیابی، نظارت و تخصیص منابع عمومی.
  • ارتقای شاخص‌های سلامت هوا، امنیت غذا، محیط، بهداشت جسمی و روحی.
  • ارتقای امنیت اجتماعی.
  • مبارزه همه جانبه با مواد مخدر و روان گردان و اهتمام به اجرای سیاست‌های کلی مبارزه با مواد مخدر.
  • سامان بخشی مناطق حاشیه نشین و پیشگیری و کنترل ناهنجاری‌های عمومی ناشی از آن.
در همین راستا، لایحه برنامه پنج ساله شهرداری تهران، انبوهی از گزاره‌های مربوط به انضباط اجتماعی را در بخش‌های مختلف از جمله: چشم انداز شهر تهران، اهداف کلی شهر تهران، راهبردهای توسعه شهر تهران و به ویژه طرح‌های موضوعی شهر تهران که اکثر قریب به اتفاق آنها با انضباط اجتماعی پیوند دارد، توجه کرده است.
2. اصول
رعایت اصول در همه مسائل اهمیت کارکردی دارد و یکنواخت سازی، همسو سازی، پرهیز از موازی کاری و چند باره کاری و هماهنگ سازی اقدامات را می‌تواند به همراه داشته باشد.تعریف اصول می‌تواند برد زمانی بلند مدت قواعد برخاسته از آن، جامعیت و شمول، تعیین تکلیف مصادیق تازه، پرهیز از بلاتکلیفی بلند مدت، انعطاف و نهادینه سازی مسائل را به همراه داشته باشد. قرآن کریم و نیز سیره معصومین(ع) بر تعیین و تبیین اصول و واگذاری تطبیق آنها به مکلفان از مؤمنان استوار است و به همین دلیل فقه شیعه که عهده دار انضباط بخشی به زندگی اجتماعی مؤمنان است، پویا و پاسخ گوی شرایط زمانی و مکانی مختلف است. با این استدلال بخش اصول در نوشتار حاضر و بلکه برای هر طرحی، زیر بنایی، مبنائی و دارای اولویت ویژه دو چندان است.درباره انضباط اجتماعی اصول زیر در خور توجه هستند.
چند بعدی بودن
به این معنا که مانند بیشتر و بلکه همه مقولات مربوط به انسان، این مقوله باید بررسی شود و حوزه‌های مختلف از دیدگاه تخصصی خود در این باره نظریه و دیدگاه دارند.
نظم و انضباط که موضوعی جامعه شناختی است و گرایشی تخصصی در چارچوب نظریه‌های نظم ایجاد کرده است، در علوم سیاسی به آن تحت عنوان سامان سیاسی، بهترین نوع حکومت، بهترین نوع قانون و توجیه چرایی اطاعت از قانون توجه می‌شود.علم اخلاق ضمن بحث تخصصی از نظم فردی و نقش آن در رشد و تعالی فرد، جنبه‌های اجتماعی موضوع را در قالب کلی رعایت حق الله و حق الناس (احترام به حقوق مردم، خویشان، نزدیکان و وابستگان، رعایت امانت و بیت‌المال...) مداقه می‌کند.علم مدیریت به ویژه در بحث مدیریت رفتار سازمانی، بحثی مبسوط و اختصاصی به انضباط کارکنان در سازمان تخصیص می‌دهد. علم حقوق همه فلسفه، ماهیت و کارکرد خود را مدیون استقرار نظم اجتماعی است. علوم نظامی،‌نمایی از انضباط اجتماعی مطلوب و آرمانی را که معطوف به بحران و بدترین وضعیت ممکن برای استقرار نظم یعنی جنگ است، به نمایش می‌گذارد.
دو رویه بودن:انضباط، رویه‌ای درونی دارد که از آن به جامعه پذیری و اجتماعی شدن فرد یاد می‌کنند و رویه‌ای بیرونی دارد که ابزارهای مهار و کنترل، برای حفظ و رعایت آن قرار داده شده است.
چند سطحی بودن:انضباط اجتماعی سطوح مختلفی به شرح زیر دارد:
نظم فردی:این نظم، شخصی و فقط در ارتباط فرد با خودش مطرح است. این نوع نظم دستاورد اجتماعی نداشته یا در خور توجه نیست. مانند نظم در انجام اعمال عبادی فردی چون نماز.
نظم جمعی:افرادی ممکن است در قالب گروهی نظم داشته باشند، اما این نظم به دلیل ارتباط نداشتن با محیط و دیگر عناصر محیطی اعم از انسانی و غیر انسانی که با گروه یاد شده مستقیماً مرتبط نیستند، فایده‌ای اجتماعی ندارد، بلکه اگر به منزله بخشی از کلیت محیط سنجش و ارزیابی شوند، کاملاً بی‌نظم تصویر خواهد شد. رفتار هواداران فوتبال در مسابقات ورزشی در درون ورزشگاه‌ها نظم جمعی دارد، اما انضباط اجتماعی ندارند و گاهی یا بیشتر زمان‌ها همه محیط را دچار اختلال و بی‌نظمی می‌کنند.
3. انضباط اجتماعی
انضباط اجتماعی هوشمند و دارای هم کنش با محیط است، همه محیط دور و نزدیک را کلیتی یکپارچه می‌بیند و نظم را هم نسبت با این محیط در نظر می‌گیرد.
درجه‌بندی:انضباط به لحاظ شدت و کیفیت، دارای ضعیف و قوی است، از مسائل خرد و بسیار جزئی تا مسائل کلان و فراملی را در بر می‌گیرد.
مسری بودن:نظم و بی‌نظمی (فردی و اجتماعی) هر دو می‌تواند همانند ویروس، دیگران را تحت تاثیر قرار دهد و کارگزار را ناگزیر از رفتار در چارچوب نظم و یا بی‌نظمی حاکم کند.
فرهنگی بودن موضوع
در خصوص نظم و انضباط اجتماعی دو دیدگاه وجود دارد: «نظریه‌های اثباتی و نظریه‌های فرهنگی»
نظریه‌های اثباتی: نظریه‌های اثباتی، نظم را بیشتر بر اساس مناسبات بیرونی مبتنی بر قرارداد، نفع، ترس و اجبار توضیح می‌دهند. بنا بر این نظریه‌ها، افراد جامعه بر اساس نوعی قرارداد، قواعد و مقرراتی را برای سامان اجتماعی می‌پذیرند. این قواعد گذشته از آن که نفع افراد جامعه را تامین می‌کند، آنها را در برابر گزند‌‌ها و آسیب‌ها نیز محافظت می‌کند.رهیافت دیگر نظریه‌های اثباتی، نظم را بیشتر بر اساس فشار، اجبار و ترس توضیح می‌دهد و مدعی است افراد با تهدید به استفاده از زور در برابر آن سر تسلیم فرود می‌آورند و از مجموعه قواعدی که قدرتمندان برای حفظ جامعه وضع کرده اند، تبعیت می‌کنند.
نظریه‌های فرهنگی: در مقابل نظریه‌های اثباتی، نظریه‌های فرهنگی، نظم را بر اساس پذیرش مجموعه‌ای از ارزش‌ها، نماد‌ها و باورها توضیح می‌دهند. این دسته از نظریه‌ها مدعی‌اند نظم اجتماعی نه از روی نفع یا ترس و اجبار بلکه با علاقه و از روی میل و رغبت از سوی افراد پذیرفته می‌شود.هر الگویی از نظم قاعدتاً باید بتواند به دو مسئله اساسی پاسخ دهد: 
پیش‌بینی پذیری و مشارکت پذیری
الگوهای اثباتی نظم، اگرچه با تطمیع و تهدید و قوه قهریه قادرند در کوتاه مدت پیش‌بینی پذیری رفتارها را تضمین کنند، اما به هیچ وجه قادر به جلب مشارکت و همکاری افراد بر اساس میل و رغبت نیستند. به همین دلیل نیز نظم‌های مبتنی بر ترس، تهدید یا نفع و تطمیع در ذات خود ناپایدار و شکننده‌اند، چرا که هیچ‌گاه قادر به کنترل کامل رفتارها با جلب رضایت افراد نیستند، از این رو، نظام‌های مبتنی بر چنین نظم‌هایی هر روز باید بر حجم قواعد و قوانین کنترلی و نیز نیروها و ابزار و ادوات کنترل‌کننده خود بیفزایند و همواره در هراس از فرو پاشی به سر ببرند.اما از سوی دیگر مدل‌های فرهنگی نظم از آنجا که بر نظامی از باورها، نماد‌های ارزشی و فرهنگی بنا شده‌اند، افراد جامعه آن را بدون هیچ اجبار و فشاری می‌پذیرند و قادرند پاسخ کاملی به دو مسئله پیش‌بینی‌پذیری و مشارکت پذیری بدهند. به همین دلیل نیز به راحتی می‌توان با اتکا به الگوهای فرهنگی نظم، رفتار افراد در موقعیت‌های مختلف و مسئله ساز را پیش‌بینی کرد. از سوی دیگر، پیروی افراد از چنین الگوهایی نیز از آنجا که مبتنی بر ترس و تهدید نیست، با مشارکت و توأم با علاقه و رضایت از سوی افراد دنبال می‌شود.
زمان بر بودن موضوع
استقرار نظم به ویژه اگر به درونی شدن آن نیز توجه شود، گاهی چندین نسل زمان نیاز دارد تا به انجام رسد. سطح و درجه نظم درخواستی و نیز گستره آن؛ عوامل تعیین‌کننده‌ای در زمان بندی پروژه نظم و انضباط اجتماعی هستند. بنابراین استمرار برنامه‌ها برای نهادینه سازی انضباط اجتماعی بایسته است.
الزامات طبیعی موضوع
بخشی از بی‌نظمی‌ها در زندگی اجتماعی، طبیعی هستند. این بی‌نظمی‌ها رویداد هستند نه مسئله و مشکل. فرد و جامعه به طور طبیعی و ذاتی گرایش به نو شدن دارند. هر نو شدنی، وضعیت جدیدی را ایجاد می‌کند که پیشینه ندارد، از این رو، روابط آن با محیط مشخص نیست. این اصل در جوامع در حال گذار به ویژه ایران اسلامی که در همه حوزه‌های سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و حتی نظامی، رویه نوگرایی داشته است و می‌خواهد نظمی نو و بی‌سابقه در افکند، طبیعتاً بیشتر خود را می‌نمایاند، چالش‌های آن نیز به دلیل پا فشاری به ارائه راهکارهای بومی و داخلی، برد زمانی بیشتری دارد.
نام‌گذاری
گزینش «نام مناسب» برای طرح‌هایی که با پدیده‌های اجتماعی در ارتباط است، در فهم منظور و تبیین حدود و مرزهای موضوع موثر است.
معانی پنهان انضباط، در کشور ما بیشتر درک شده است. گواه این ادعا، حجم ادبیات تولید شده در ارتباط با موضوع است و آن اندازه که در ناجا و وزارت کشور برای موضوع انضباط اجتماعی فعالیت پژوهشی و اجرایی صورت گرفته است، در نهادهای فرهنگی، اقدامی ملاحظه نمی‌شود یا اگر انجام می‌شود در راستای سیاست گذاری‌های بازیگران حوزه‌های نظامی امنیتی می‌باشد.
فرد شناسی
مخاطب طرح‌های اجتماعی، افراد هستند از دو سو: انسان بودن و شهروند بودن. از این رو، بایسته است هر طرحی که رنگ و بوی اجتماعی دارد و می‌خواهد سامان بخشی به زندگی فردی و اجتماعی او را عهده‌دار شود، ابتدا مخاطب خود را بشناسد و سپس برنامه ریزی و هدف‌گذاری کند.نهادینه سازی انضباط اجتماعی برای شهروندان شهری که بی‌نظمی مشخصه بارز آن است، نمی‌تواند دور از شناخت خلقیات و کسب معرفت به گرایش‌ها، انگیزه‌ها و دلایل رفتارها و فرآیندهای مناسب جامعه‌پذیری آنان باشد.مقولات بسیاری را در این چارچوب را می‌توان بررسی کرد:فرد گرایی یا جمع گرایی شهروندان، انبوهه‌گرایی یا اجتماعی گرایی شهروندان، بالقوه یا بالفعل بودن این ویژگی‌ها، سنجش بینش انضباط بخش و انضباط پذیر شهروندان، میزان تکلیف شناسی و تکلیف پذیری، حقوق شناسی و حقوق پذیری، اجبار گرایی یا اقناع گرایی شهروندان، شخصیت ضد اجتماعی، پرخاشگر، نبود یا کاستی علاقه‌های اجتماعی، مشارکت‌پذیری یا مشارکت‌گریزی شهروندان و انبوهی از این موضوعات که در حوزه روان شناسی و روانشناسی اجتماعی قرار می‌گیرد. این عوامل به صورت مستقیم و غیر مستقیم بر انضباط اجتماعی اثر گذارند.
اعتماد
عبارت است از «قبول حسن نیت فرد دیگر در فراهم نکردن امکان لطمه زدن به منافع دیگران» اعتماد پیش‌بینی را تکیه پذیر می‌کند و پیش‌بینی یکی از عناصر اصلی هر الگوی نظم اجتماعی است. اعتماد که در رابطه دو جانبه هر چیزی با دیگری معنا می‌یابد، به ویژه در روابط انسان‌ها با یکدیگر، قوام بخش است و روحی است که کالبد نظم را سرپا و استوار نگه می‌دارد. در صورت نبود اعتماد به پایبندی دیگران به چار چوب‌های زاینده نظم، قوانین و مقررات، نهادهای استیفا‌کننده حقوق در شرایط بی‌نظمی، هیچ انضباطی نمی‌تواند نهادینه یا درونی شود. پیامد نبود این بُعد در انضباط اجتماعی، مشارکت‌گریزی، قانون شکنی، آویختن به راه‌ها و ساز و کارهای فردی به جای ابزارهای مشروع و قانونی است و نمایش نبود اعتماد در شرایط بحرانی (نبود نظم) فاجعه بار می‌باشد.

انضباط اجتماعی در سبک زندگی اسلامی-بخش دوم
عوامل تقویت انضباط اجتماعی در منابع دینی:در شماره پیشین این نوشتار، مبانی انضباط اجتماعی در منابع دینی مورد تحلیل و تبیین قرار گرفت و خاطرنشان شد که نظم و انضباط اجتماعی، اساس و قوامی برای زندگی شهروندی، مفهومی محوری و دارای ارتباطی چند سویه با دیگر حوزه‌های زندگی، مطالبه‌ای دینی، ملی و عرفی و شاخصی برای میزان پیشرفت و توسعه شهری است. قرآن نیز با بیان داستان طالوت و نبرد او با جالوت، داستان بنی اسرائیل و داستان جنگ احد نمونه‌هایی حقیقی از پیامدهای بی‌انضباطی را برای مسلمانان روایت می‌کند. عوامل تقویت انضباط اجتماعی در منابع دینی نیز موضوع بخش دوم این مطلب است که پیش روی خوانندگان عزیز قرار می‌گیرد.با تکیه بر مباحث نظری و چارچوب‌های مفهومی بیان شده، با تأملاتی در منابع دینی، عوامل تقویت نظم را با ذکر دو مقدمه کوتاه پی می‌گیریم:
  • الف. بر اساس جهان‌بینی اسلام، خداوند خالق یکتا و حکیم مطلق است. تنها اوست که به همه ابعاد وجودی انسان آگاهی تمام عیار دارد و فقط اوست که می‌تواند خیر و شر انسان را به نحو کامل و شایسته بشناسد و انسان را به فلاح و سعادت ابدی رهنمون کند. برای نیل به این هدف ارزنده و والا، پیامبران و امامان معصوم(ع) را به نبوت و امامت منصوب کرده و هدایت و راهنمایی همه انسان‌ها را در طول تاریخ به آنها واگذار نموده است. پیامبران و امامان از طریق وحی به شکل مستقیم و غیر مستقیم هنجارها و قاعده‌های عمل را دریافت نموده و آن گاه در بسترها و زمینه‌های عادی و بعضا غیرعادی به انسان‌ها آموزش داده‌اند. دستگاه عدل الهی تکویناً و تشریعاً به موجب رعایت این هنجارها، همنوایان را به فلاح، رستگاری و سعادت ابدی می‌رساند و در بهشت برین جای می‌دهد و ناهمنوایان را کیفر داده و مجازات می‌کند و در دوزخ جای می‌دهد. تکیه و تأکید بر روی این نکته حائز اهمیت است که مؤمنان باید توجه داشته باشند که دستورات الهی و هنجارهای دینی از سنخ توافق‌های جمعی نیست که بتوان آنها را دستکاری کرد و به اشکال دل بخواه درآورد و یا نسبت به برخی تعهد عملی داشت و نسبت به بقیه آنها بی‌تفاوت بود، بلکه باید همواره بر همه آنها همزمان و متناسب با خواست و اراده واضع آن هنجارها (شارع مقدس) تاکید ورزید. بر اساس جهان‌بینی اسلام، عمل به برخی از آنها و فراموش کردن بقیه و سستی در انجام آنها ممنوع است و گناه شمرده می‌شود؛ چه آنکه بر اساس این جهان‌بینی، همه دستورات الهی در بردارنده مصلحت‌ها و منافعی برای کنشگران هستند. هر چند ممکن است که کنشگران به منافع و کارکردهای مثبت و یا ضررها و کارکردهای منفی آنها آگاهی نداشته باشند.
  • ب- در اسلام، آنچه محور دستورالعمل‌ها است، توحید است. اسلام ادعای تشکیل امت واحده را داشته و دارد و اختصاص به حد و مرز جغرافیایی و اقوام خاصی ندارد. در این نوشتار آنچه مورد تاکید قرار گرفته ایجاد و حفظ و ارتقای نظم اجتماعی با تکیه بر ادبیات جامعه شناختی و از منظر اسلام است. با توجه به مقدمات ذکر شده، آنچه در پی می‌آید، مجموعه‌ای از آموزه‌های دینی است که در قالب آیات شریفه قرآن کریم، روایات معصومان(ع) تفسیر آیات و در برخی مواقع دیدگاه‌های شخصیت‌های برجسته و نظریه‌پرداز، بیان شده و می‌تواند بیانگر عوامل ایجاد نظم و یا حفظ و ارتقای آن باشد.
1ـ ایمان به خدا
ایمان به خدای یکتا مهم‌ترین اصل و اساسی‌ترین عامل برای تقویت نظم و انضباط اجتماعی است، البته اگر اعضای جامعه به این مرحله از رشد و آگاهی رسیده باشند که خداوند آنها را آفریده و از این آفرینش هدفی را تعقیب می‌کند. هدف از آفرینش انسان و همه آنچه که در اطراف اوست برای سعادت و کمال ابدی اوست و نیز عقیده و ایمان به آنکه اصول نظری و عملی همگی در دستورات دینی اسلام نهفته است. این دستورات دینی انسان را به سعادت ابدی نائل می‌کند؛ زیرا تابع جذب مصلحت و دفع ضرر است. در نتیجه ایمان و آگاهی به این عقاید و عمل همه مسلمانان بدان‌هاست که هیچ زمینه‌ای برای اختلال به وجود نمی‌آید. عکس این هم درست است که کفر و بی‌ایمانی منشاء بسیاری از عدم تعادل‌ها و بحران‌های اجتماعی به شمار می‌رود. بر اثر کفر و بی‌ایمانی است که قوانین و مقررات آسمانی خدشه دار شده و مورد تعرض قرار می‌گیرد و در نتیجه، در بخش‌هایی از زندگی اجتماعی انسان اختلال به وجود می‌آید.لازمه ایمان تام و تمام به این عقاید، آن است که مسلمانان به این عقیده نیز ایمان داشته باشند که خالق همه هستی عالِم مطلق است و علم او بر همه ذرات و کائنات احاطه دارد و هیچ چیز از دایره علم او خارج نیست. خالق هستی با توجه به همین علم و عشق و علاقه‌ای که به آینده انسان دارد، این دستورات عملی را برای او تنظیم کرده است و با عمل به این دستورات که از یک پشتوانه علمی فراگیر برخوردار است، نظم بر همه گستره زندگی فردی و اجتماعی او حاکم می‌شود. بنابراین، با ایمان به مجموعه این عقاید نظم اجتماعی فراگیر و توسعه می‌یابد.
2ـ ضرورت قانون
تاریخ حیات آدمی، به خوبی گویای آن است که انسان همواره به صورت تجمعی زیست کرده است و روشنی این مدعا ما را از هر گونه استدلال و برهان عقلی و دلیل تجربی بی‌نیاز می‌کند. اگر سؤال و ابهامی وجود دارد، در چند و چون این نوع زندگی و پراکندگی آن و سؤال‌هایی از این قبیل است. اسناد و مدارک تاریخی نشان می‌دهد که هر وقت و هر کجا که انسان بوده، به صورت اجتماعی زندگی کرده است.با توجه به ویژگی‌های زیست شناختی و آثار یافت شده و همچنین آیات شریفه قرآن کریم، اولین واحد اجتماعی، خانواده بوده که هم با ویژگی‌های زیستی انسان همسو است و هم با ویژگی‌های روحانی و فطری او.با پیدایش خانواده که همزمان با خلقت بشر است، نیاز انسان‌ها به یکدیگر نمودار شد. این نیازها متعدد هستند و روشن‌ترین و ابتدایی‌ترین آنها نیاز جنسی دو جنس مخالف (مذکر و مونث) به یکدیگر است. لازمه تامین این نیازها و پاسخ به هر یک آن است که تعاملی بین انسان‌ها صورت بگیرد. برقراری تعامل بین انسان‌ها خود تبعاتی به دنبال دارد. انسان‌ها همواره به دنبال آن بوده‌اند که بیشترین بهره‌وری را از غیر خودی داشته باشند؛ خواه از طبیعت و یا از انسان‌های دیگر. توسعه و افزایش بهره وری، بهره‌کشی و استثمار انسان‌های دیگر را باعث می‌شد. در اینجاست که وجود قانون ضرورت پیدا می‌کند. قوانین به هر شکل که باشند، به تنظیم رفتار شهروندان می‌پردازند و از هرج و مرج جلوگیری می‌نمایند.از آن رو که انسان دارای بعد مادی و معنوی است و هم حیات دنیوی دارد و هم حیات اخروی و به دنبال سعادت جاوید است، نیازمند قوانینی است که هر دو جهت را تامین کند. تامین این دو جهت ممکن نیست مگر آنکه واضع و قانون گذار به ابعاد او آگاهی داشته باشد. در این جاست که لازم است وحی به کمک آدمی بیاید، به علاوه آنکه در حیات دنیوی نیز بسیاری از ابعاد آدمی هم چنان مجهول و ناشناخته مانده است؛ بنابراین محتاج قوانین مبتنی بر وحی است. از این نیاز که چشم پوشی کنیم، توجه به این نکته ضروری است که تنها قوت و فراگیری قانون کافی نیست، بلکه علاوه بر قوت قانون، ایمان به درستی آن نیز ملحوظ نظر است. وقتی انسان‌ها به خدا و وحی عقیده و ایمان داشته باشند و برخی قوانین را منتسب به منبع وحی بدانند طبعا با رغبت بیشتری بدان ملتزم می‌شوند.با توجه به آنچه گفته شد، هیچ اجتماعی بدون قانون نمی‌تواند باشد و همه جوامع به هر شکل ممکن تابع قوانین زمینی و یا آسمانی هستند، اما بهترین قوانین آن است که همه ابعاد انسان را پوشش دهد. تنها قوانین آسمانی که به وسیله وحی و توسط انبیاء(ع) آمده است از این ویژگی برخوردار است. بنابراین، هیچ انسانی نمی‌تواند آزادانه هر آنچه را می‌خواهد انجام دهد، بلکه همه انسان‌ها مجبور بوده‌اند در چارچوب قوانین عمل نمایند.همین قوانین بوده است که با ایجاد محدودیت‌ها و محرومیت‌ها توانسته به زندگی اجتماعی انسان‌ها سامان بخشد و از هرج و مرج و تجاوز بعضی به بعض دیگر جلوگیری نماید، و در صورت اقدام به اعمال منافی با قوانین، مرتکب آن را مجرم شناخته و مجازات نموده است.بنابراین، اصل وجود قانون و مقررات یک ضرورت اجتماعی و اجتناب ناپذیر است که هم عامل ایجاد نظم و هم حافظ نظم اجتماعی و هم عامل توسعه آن است.هرچه قانون ناظر به نیازهای واقعی و حقیقی انسان‌ها باشد کامیابی‌اش بیشتر خواهد بود.
3- تشکیل حکومت
وقتی وجود قانون برای برقراری نظم اجتماعی لازم باشد، قانون باید به سطح اجرا برسد تا بتواند ضامن نظم باشد، وگرنه فقط در سطور و نگاشته‌ها همچنان باقی می‌ماند. با این وصف، قوانین نیازمند دستگاه اجرایی هم هستند تا به وسیله اجرای قوانین بتوانند نظم را بر جامعه حاکم کنند.
هرچه دلبستگی حاکم و مجری به قانون بیشتر باشد، ضریب التزام عملی به قانون و در نتیجه، انضباط اجتماعی افزایش خواهد یافت. اگر مجریان خود اعتقادی به اجرا نداشته باشند، طبعا این عدم التزام و احترام به سطوح و لایه‌های پایین جامعه سرایت می‌کند و پس از گذشت اندی دیگر چیزی به نام احترام و التزام به قانون باقی نخواهد ماند. مجریان متناسب با نوع قوانین معلوم می‌شوند. در نگاه اسلام، که قانون از طرف خداوند به وسیله پیامبران بر انسان‌ها نازل می‌گردد و شریعت خوانده می‌شود، مجری کسی است که منصوب از طرف خداست.
4- برقراری امنیت
به طور طبیعی یکی از عواملی که در نظم اجتماعی و تبعیت از هنجارها و قواعد اجتماعی موثر است، وجود امنیت اجتماعی و فراگیری آن است. امنیت از عناصر بسیار مهم اجتماعی است که خواسته و نیاز اولیه هر شهروندی را تشکیل می‌دهد. بدون امنیت تعاملات مختلف اجتماعی سمت و سوی دیگری به خود خواهد گرفت. برقراری امنیت خود پیش نیازهایی دارد که بدون وجود آنها امنیت برقرار نمی‌شود. از جمله این پیش نیازها اقتدار و مشروعیت حاکمیت است. در کنار این عنصر، قدرت بر اجرا نیز اهمیت خاص خود را دارد. بنابراین، حاکمیت باید از همه امکانات مجاز برای کسب قدرت لازم و اجرای آن در راستای ایجاد امنیت استفاده تام را ببرد.
برقراری امنیت هم در جهت مراقبت از جان، مال، ناموس و آبروی انسان‌ها است و همه موارد را شامل می‌شود؛ از جمله: برخورد با سارقان و همه کسانی که به هر شکل در برهم زدن نظم عمومی اقدام می‌کنند.
5- تاکید بر ازدواج و تحکیم خانواده
ازدواج یک کنش متقابل اجتماعی خاص است که از یک سو، عهده دار پاسخ به نیازهای غریزی، فطری و روانی انسان است و از سوی دیگر، متناسب با هنجارهای اجتماعی صورت می‌گیرد. سیر تاریخی ازدواج بیانگر آن است که هم ریشه و خاستگاه زیستی(غریزی) دارد و هم روحی(فطری). بهترین دلیل برای اثبات این مدعا، ساختار بدن آدمی است که مجهز به دستگاه و اعضایی است که عهده دار پاسخ به این نیاز غریزی است. این نیاز خاستگاه و ریشه روحی هم دارد؛ زیرا بسیاری از نیازهای روحی و عاطفی انسان به وسیله ازدواج تامین می‌گردد: «و من آیاته ان خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا الیها و جعل بینکم موده و رحمه ان فی ذلک لایات لقوم یتفکرون» (روم ـ21).بر اساس آموزه‌های اسلام نیز ازدواج و تشکیل خانواده یک ضرورت اجتناب ناپذیر است. نظم در رفتار جنسی در قالب ازدواج و تشکیل خانواده، خواسته همه جوامع در طول تاریخ بوده است و همواره بی‌انضباطی در آن به عنوان انحراف و کجروی شناخته شده و نسبت به آن واکنش نشان داده‌اند. نظم در رفتار جنسی، باعث نظم و انتظام در نسل آدمی است.یکی از زمینه‌هایی که در تضعیف نظم و انضباط اجتماعی موثر است، گسست خانواده است. در خانواده گسسته به دلیل آنکه چتر حمایتی خانواده در جامعه پذیری و کنترل و حمایت‌های اقتصادی و امنیتی از دست داده می‌شود، چه بسا اعضا و بخصوص کودکان با نقض جامعه‌پذیری مواجه شده و با هنجارهای اجتماعی آشنا نشوند و در نتیجه، در عمل نتوانند مطابق نظم موجود رفتار خود را تنظیم کنند و کجروی نمایند.بنابراین، یکی از راه کارهای پیشنهادی اسلام برای تقویت نظم و انضباط اجتماعی، تاکید بر خانواده و تحکیم مبانی و اصول آن است. موضع دین در نگهداری عده، ارث و.. . همگی به همین اصل اساسی بر می‌گردد.
6- تقویت نهاد آموزش و پرورش
همان گونه که پیشتر نیز بیان شد، یکی از مهم‌ترین راه کارهای ایجاد و تقویت نظم اجتماعی، اجتماعی شدن اعضای جامعه است. اجتماعی کردن اعضا در نهادهای متفاوتی صورت می‌گیرد که اولین آنها خانواده است. پس از خانواده بیشترین سهم از آن نهاد آموزش و پرورش است. در این نهاد است که الگوها و ایستارهای فرهنگی و ارزشی آموزش داده می‌شود و به کمک برخی مراقبت‌ها نگه‌داری می‌گردد. نظم ساختاری و انضباط فردی از جمله مواردی است که اعضای جامعه در نهاد آموزش و پرورش با آن آشنا شده و آن را می‌آموزند. یادگیری نقش‌ها و موقعیت‌های اجتماعی و نیز هنجارها در همین نهاد و در کنار نهاد خانواده صورت می‌گیرد. در اسلام تاکید بسیاری بر امر آموزش اعم از یادگیری و یا یاد دادن شده است. شروع رسالت پیامبر اکرم(ص) با «علم» بوده و ایشان همواره به علم و علم آموزی سفارش می‌فرمودند. (ارشاد القلوب، ج1، ص 166)در آموزش و علم آموزی است که کارکردهای نظم و بی‌نظمی به صورت نظری مورد بحث و مداقه قرار گرفته و در نتیجه شناخته می‌شود. وقتی در این فرایند آموزش‌های لازم صورت گرفت، احتمال آنکه در مقام عمل نیز بدان آموخته‌ها عمل شود فراوان است. در نقطه مقابل، بسیار روشن است که جهل و نادانی چقدر زمینه را برای نابسامانی‌های اجتماعی فراهم می‌کند. اگر در فرایندهای اجتماعی دقت نظر داشته باشیم، خواهیم دید که منشا بسیاری از نابسامانی‌های اجتماعی در سطوح مختلف، جهل و نادانی عوامل و کارگزاران مختلف بوده است.
7- فقر زدایی
یکی از نیازهای اساسی هر انسانی در هر جامعه‌ای و با هر فرهنگی، پاسخ به نیازهای معیشتی است. بدون حداقل‌هایی از زندگی و تامین نیازهای مالی و معیشتی، چه بسا بسیاری از زمینه‌ها برای ارتکاب انواع کجروی‌ها و نیز بحران‌های اجتماعی از بین برود. از آن رو که نیاز مالی و فقر زمینه ساز این مسائل و مشکلات است، اسلام سازوکارهایی را برای از بین بردن فقر مالی پیش‌بینی کرده است. از جمله این سازوکارها طراحی برخی پرداخت‌های مالی است... این پرداخت‌ها عبارتند از: پرداخت‌های واجب و مستحب. خمس و زکات از جمله پرداخت‌های واجب است که در شرایط خاصی بر هر مسلمانی واجب می‌شود و باید درصدی از درآمد و اندوخته مالی خود را به بعضی از اعضا و اقشار جامعه بدهد. توجه به این نکته لازم است که بر اساس دستورهای دینی این پرداخت‌ها در حقیقت متعلق به همان افرادی است که باید بدان‌ها پرداخت شود و متون و منابع دینی خود عهده دار مشخص کردن آن‌ها نیز می‌باشند.نوع دیگری از پرداخت‌های مالی وجود دارد که واجب نیستند، اما در مقابل آن پرداخت‌ها، مسلمانان با اجر و ثواب زیادی رو به رو می‌شوند. این پرداخت‌ها عبارتند از انفاق و صدقه. (تفسیر نمونه، ج2، ص38) در هر دو دسته از پرداخت‌ها، آیات و روایات بسیاری در منابع دینی وجود دارد. در همه این موارد؛ پرداخت‌کنندگان یا آنکه خود را موظف به آن پرداخت‌ها می‌دانند و یا آنکه سلامتی، توسعه در رزق و ... خود را در گرو این پرداخت‌ها می‌دانند. بنابراین، هیچ منتی بر گیرندگان آن کمک‌ها ندارند.
8- برگزاری مناسک عبادی و دینی
یکی از آموزه‌های اسلام برگزاری اعمال و مناسک عبادی به صورت جمعی، منظم، در اوقات خاص و به اشکالی خاص است. دقت در انجام این اعمال و کارکردهای آن، ذهن آدمی را به نظم حاکم بر سراسر این اعمال و مناسک رهنمون می‌کند. انجام این اعمال آن قدر دقیق و منظم طراحی شده که تخطی از آنها باعث عدم پذیرش آن اعمال می‌شود. حج به عنوان یکی از این مناسک در سرلوحه اعمال جمعی قرار دارد. در این ایام همه مسلمانان گرد هم آمده و هویت دینی خود را بازیافته و مشاهده می‌‌کنند. این فریضه اقتدار مسلمانان را به نمایش می‌گذارد. نگاهی گذرا بر سایر مناسک دینی اعم از فردی و جمعی، نظم را در سراسر آن نشان می‌دهد. نماز، خواه در شکل فردی و یا جمعی آن بیانگر رعایت اصول و قواعد خاص خود است. نماز صرفا یک نیایش آزاد نیست که هر کس در هر کجا و به هر شکل بتواند آن را انجام دهد، بلکه نمازگزار لازم است قواعدی را رعایت نماید. از قاعده وقت و زمان گرفته تا قاعده نظافت و آمادگی و جهت‌گیری جغرافیایی، زبان و ارکان و کیفیت‌بجا آوردن آن، تعداد رکعت‌ها و... همه حکایت از پایبندی به قواعد خاصی دارد که نمازگزار را مکلف به رعایت نظم می‌کند. این نظم حاکم بر اعمال و مناسک عبادی، در عبادت‌های دسته جمعی همچون نماز جمعه و جماعت بیشتر خود را نشان می‌دهد.
9- وفای به عهد
روشن است که زندگی اجتماعی بدون برقراری ارتباطات اجتماعی و تعاملات صورت نمی‌گیرد. اعضای جامعه همواره به حضور یکدیگر و نیز تعاون و همکاری در قالب همین تعاملات و توافقات نیاز داشته‌اند و همین نیاز اگر علت روی آوردن به زندگی اجتماعی نباشد، در سوگیری آنها به زندگی جمعی تاثیر بسزایی داشته است. هیچ تعاملی دوام نمی‌یابد، مگر آنکه در پرتو تبعیت از هنجارهای تعامل اجتماعی باشد. تا زمانی که در تعاملات اجتماعی اعتماد و اطمینان متقابل نسبت به هم وجود نداشته باشد، ارتباط ادامه پیدا نمی‌کند و هیچ یک از طرفین نمی‌تواند کنش طرف مقابل را شناخته و یا پیش‌بینی نماید. وفای به عهد و پیمان‌ها و توافق‌های اجتماعی پایه و اساس بسیاری از کنش‌های اجتماعی به شمار می‌رود.پایبندی به عهد و پیمان‌ها همچون ریسمانی است که کنش‌های کنشگران را به هم گره می‌زند و در یک سطح کلان، نظم و امنیت را ایجاد می‌کند. در ساختار اجتماعی موقعیت‌ها و نقش‌های اجتماعی همچون عهد و پیمان‌ها و یا قراردادهای اجتماعی است که اعضا مطابق همان قراردادها به کنش‌های اجتماعی مبادرت می‌ورزند و زندگی اجتماعی را به پیش می‌برند. بنابراین، پایبندی به عهد و پیمان‌ها و قراردادها، ضمانتی است برای تنظیم کنش‌های متقابل اجتماعی. اگر این ضمانت‌ها اعتبار خود را از دست بدهد، عدم اعتماد عمومی نسبت به توافق‌ها جای آن را می‌گیرد و این موجب حاکم شدن بی‌قاعدگی‌ها و در نتیجه، هرج و مرج و بی‌نظمی می‌شود.بنابراین، وفای به عهد یکی از ضروریات زندگی اجتماعی است.
10ـ ممانعت از فتنه و دنیاپرستی
بر اساس آموزه‌های اسلام، یکی از آفات نظم اجتماعی دنیاپرستی است. دنیاپرستی سرچشمه شکل‌گیری فتنه‌ها یعنی بحران‌های اجتماعی است. همواره آبشخورها، فتنه‌ها و دنیاپرستی اعضای موثر اجتماعی است. در فتنه‌ها شرایط بی‌هنجاری به وجود می‌آید، هنجارهای اجتماعی تضعیف شده و فردیت اعضا و سلیقه‌های شخصی نمودار می‌شود. در نتیجه، بحران‌های اجتماعی و تعارضات ساختی نمایانگر می‌شود. وقتی جامعه دچار بحران اجتماعی شد و بی‌هنجاری در آن نفوذ کرد، دیگر از نظم و انضباط اجتماعی اثری باقی نمی‌ماند و هیچ کس نمی‌تواند بر اساس هنجارها و قراردادهای اجتماعی عمل نماید. (نهج البلاغه، ص 210 ـ 211) بنابراین، باید جامعه را به گونه‌ای مدیریت نمود که زمینه‌های پیدایش فتنه‌ها به وجود نیاید و هر گاه به وجود آمد با آن به شدت برخورد کرد.
11- عدالت اجتماعی
یکی از اهداف بعثت انبیای الهی برقراری عدل و توسعه آن است. عدالت در همه زمینه‌ها جاری و ساری است. هیچ زمینه‌ای نیست که عدالت در آن راه نداشته باشد.
عدالت سطوح مختلفی دارد. مهم‌ترین سطح آن در پهنه و عرصه اجتماعی است. وقتی عدالت در جامعه برقرار باشد و امتیازهای اجتماعی عادلانه توزیع شود، هر کس این امکان برایش فراهم می‌شود که از فرصت‌های اجتماعی بهره ببرد. اگر جامعه‌ای به لحاظ ساختاری در برگیرنده عدالت اجتماعی باشد و همگان بتوانند از فرصت‌ها و امکانات اجتماعی به شکل عادلانه بهره‌مند شوند و به کمک آن امکانات به اهداف خود نایل گردند، دیگر دلیلی برای آن نمی‌ماند که راه‌های میانه را انتخاب کنند و به سوی انتخاب‌های فردی روی آورند. در چنین جامعه‌ای بستر برای ظلم و نادیده گرفتن حقوق مهیا و فراهم نیست و هیچ کس نمی‌تواند بر خلاف اصول هنجاری جامعه حرکت نماید. بنابراین، یکی از پیشنهادهای اسلام برای توسعه نظم اجتماعی، ایجاد عدالت و توسعه آن است.

منابع:
کیهان(بخش1)
کیهان(بخش2)
پایگاه حوزه مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی

الهیات و حقوق، (صفحه - از 67 تا 94) دریافت فایل ارجاع:(پژوهیار)







برگشت
  • نظرات : 0
  • بازدید : 79
کاربر گرامی شما هنوز در وبسایت ثبت نام نکرده اید
ما از شما درخواست داریم ثبت نام کنید و با نام کاربری خود وارد شوید.